ETKİLEŞİİR

(ETKİLEŞİMLİ HALK ŞİİRİ KİTABI)

ALT PROJE TÜRÜ

(ARAŞTIRMA-TASARIM-İNCELEME)

ÇAĞRI ALANI 

DİL VE EDEBİYAT, KÜLTÜREL MİRAS

Proje Takımı:

*Hüseyin Orçun AĞRA

(Dijital Uygulamalar)

*Ece BİLİR

(Araştırma-Derleme)

*Dilay Su AKÇA

(Araştırma-Derleme)

Danışman Öğretmenler:

Fazilet ŞAHİN ŞENTÜRK

Sevil İPEK

PROJENİN AMACI

      Amacımız, halkın ortak zeka, yaşayış tarzı, değer ve kültürünün bir yansıması olan halk edebiyatı şiirleri ile ilgili farkındalık yaratmak ve gelecek nesillerle geçmiş nesiller arasında bir köprü kurmaktır. Ayrıca, edebiyatla teknolojiyi buluşturarak gençlere halk şiirini tanıtmak ve sevdirmek hedeflenmiştir.

HALK EDEBİYATI

      Halk edebiyatı birçok kola ayrılan, hemen hemen herkesin diline pelesenk olmuş bir çok eseri bulunan, içimizden yani halktan olan edebiyat türüdür.

      Anlaması kolaydır çünkü dili sadedir, dinlemesi hoştur çünkü saz eşliğinde okunur; söylenir, konusu hepimizi içine alır çünkü aşktan, tabiattan, ölüm ve kahramanlıktan bahseder halk edebiyatı.

      Halk edebiyatı, İslamiyet Öncesi Türk Edebiyatı Dönemi’nin devamı ve gelişmiş halidir. Divan edebiyatına göre daha somuttur ve günlük yaşama daha yakındır.

      Masal, halk hikayeleri, efsane ve destanlar gibi türlerin dışında, şiir ağırlıklı edebiyat türümüzdür. Şiirlerin başlıkları yoktur, şiirler genellikle hece ölçüsünün  7, 8 ve 11’li kalıplarıyla üretilmiştir. Karagöz, Meddah, Orta oyunu; bu edebiyatın göstermeye bağlı ürünleridir.

      Halk edebiyatı üçe ayrılır;

      *Anonim Halk Edebiyat

      *Aşık Tarzı Halk Edebiyatı

      *Dini-Tasavvufi Halk Edebiyatı

Proje kapsamı ve amacı gereğince Anonim Halk Edebiyatı ürünlerini içeren Anonim Halk Edebiyatı kolu ile ilgili araştırma, inceleme ve derleme çalışmalarımızı aşağıda bulabilirsiniz:

ANONİM HALK EDEBİYATI

      Ağırlıklı olarak aşk, ölüm ve hasret konuları işlenen; yazarı belli olmayan halkın ortak edebiyat ürünlerini toplayan bir koldur. Bu yüzden de anonim denir bu türe. Oyunlar, mâniler, ninniler ve masallar dem salmıştır anonim tarzı halk edebiyatında. Bilmece, tekerleme ve deyimlere sık sık yer verilir. Hece ve dörtlük temelinde oluşturulmuş türkülerde bentlere de yer verilir. Genel olarak yarım ve cinaslı uyak ile redifler kullanılmıştır. Manzum eserlerin büyük bir kısmı  kendilerine özgü ezgilerle söylenir.

       Prof. Dr. İsmail Güleç, ‘Anonim Halk Edebiyatının Tasnifine dair Bir Öneri’ adlı makalesinde anonim halk edebiyatını şu şekilde açıklamıştır:

      “Türklerin en eski tarihinden beri var olan ve Müslüman olmalarından sonra da muhtevasında bir takım farklılıklarla biçimini büyük ölçüde koruyarak devam eden bu
edebiyatın geleneksel oluşunun yanında dört önemli özelliği vardır:
     Sahibinin/söyleyenin belli olmaması, halkın hafızasında muhafaza edilmesi, kolektif hayat içinde işlevinin olması ve manzum-mensur oluşudur. Bunların yanında önemli
bir özelliği de dilinin sade ve anlaşılır olmasıdır. Bu yönüyle de her yaştan insana hitap edebilmektedir.”

Anonim Halk Edebiyatı Araştırma ve Derlemelerimiz

       MÂNİ
       Mâni, kendine has uyak düzeni ile  genellikle 4 dizeden oluşur. Karşılıklı atışma şeklinde yapılır ve ilk hece düzeni doldurmadan ibaretken, asıl konuyu son iki dize anlatır. Hemen her konuda mâni söylenebilir ve divan edebiyatındaki tuyuğun karşılığıdır.

      Mâni Çeşitleri
      Cem Dilçin, “Örneklerle Türk Şiir Bilgisi” kitabında mâni çeşitlerini şu şekilde açıklamıştır: “mâniler, birinci dizelerindeki hece sayısının eksik olması, dize sayısı ve uyaklarının cinaslı olmasına göre ad alırlar.

A) Tam (düz) mâni

Dört dizeli, 7 heceli “aaxa” dizeli mânilerdir.

Karşıdaki gök ekin,
Aldırdım elindekin,
Her soran benzim sorar
Sormazlar kalbimdekin

B) Kesik mâni
İlk dizesi 7 heceden azdır. Cinaslı uyakla söylenir bu yüzden “cinaslı mâni” de denir.
Azerilerde “bayati”, Doğu ve Güney Anadolu’da “hoyrat” denir.

Ak sâdeler
Giyinir ak sâdeler
Gözlerimin yaşları
Mermere aksa deler

Sînemi
Bürümüş ter sînemi
Felek çarkın kırılsın
Her işin tersine mi

C) Ayaklı mâni

İlk dizesi 7 heceli olan cinaslı mânilerdir.

 Ah o beni o beni
Kâkül örtmüş o beni
Ben yârimi unutmam
Unutsa da o beni”

D) Artık mâni

Düz mâniye, aynı uyaklı iki dize eklenerek oluşturulan mânidir. Uyak örgüsü ‘aaxaxa’ biçimindedir.

 İlkbahara yaz derler
Şirin söze naz derler
Kime derdim söylesem
Bu dert sana az derler
Kendin ettin kendine
Yana yana gez derler

E) Deyiş (karşılıklı) mâni

Genellikle soru-cevap şeklinde söylenen, karşılıklı mânilerdir.

 Ağa :

Adilem sen na’çarsın
İnci mercan saçarsın
Dünya deniz olunca
Gülüm nere kaçarsın

Adile :

Ağam derim na’çarım
İnci mercan saçarım
Dünya deniz olunca
Ben kuş olup uçarım

       Kimi deyişler de soru-cevap biçiminde düzenlenmez. Bunlar belirli bir konu üzerine söylenir. Böyle manilerde, genellikle konu ile ilgili bir sözcük ya da söz öbeği her
mânide yinelenir. (Örneklerle Türk Şiir Bilgisi/ Cem Dilçin)

 Ay doğar gediğinden
Tanırım giydiğinden
Canım ol yâre kurban
Dönmese dediğinden

Ay doğar ayazlanır
Gün doğar beyazlanır
Şu Bolu’nun kızları
Hem gelir hem nazlanır

SAKARYA’DAKİ MÂNİ ÖRNEKLERİ

Buğdayı biçiyorum,
Yâre yol açıyorum,
İstet beni babamdan,
Vermez ise kaçıyorum.

Çam çama eklenir mi ?
Çam dibi beklenir mi?
Bir ağlanın yüzünden,
Üç sene beklenir mi?