ORTAÖĞRETİM ÖĞRENCİLERİNDE FİNANSAL OKURYAZARLIK DÜZEYİNİN İNCELENMESİ

ORTAÖĞRETİM ÖĞRENCİLERİNDE FİNANSAL OKURYAZARLIK DÜZEYİNİN İNCELENMESİ

Öğrenciler:

1. Grup: Şeyma* Şirin** Ravza*** Samet****
2. Grup: Gamze* Kardelen ** Sümeyye*** Eymen****
3. Grup: Hatice Kübra* Neşe** Elif*** Yunus****
4. Grup: Meryem* Sinem** İlkay *** Hamza****

Öğretmenler:

Dilek Tansel*, Ayşegül Akın**, Tuğba Korkmaz**, Mesut Özer***, Ceyhan Yıldırım****

*Ayşe Rıza Kasap Oğlu Kız Anadolu İmam Hatip Lisesi, Manavgat, Antalya

**Çok Programlı Anadolu Lisesi, Azdavay, Kastamonu

***Özel Cebir Anadolu Lisesi, İzmit, Kocaeli

****Fevziye Tezcan Mesleki ve Teknik Anadolu Lisesi, Kartepe, Kocaeli

ÖZET

Finansal okuryazarlık bireylerin finansal ürünlere ve uygulamalara ilişkin temel düzeyde bilgi ve beceriye sahip olmaları demektir. Günümüzde pandemi sonrasında dünya çapında görülen finansal kriz hareketliliği ister istemez finansla ilgili terimlerin her düzeyde bilinmesine yol açmıştır. Özellikle son yıllarda finansal piyasalarda artan teknolojik gelişmeler, yenilikler ve ürün çeşitliliği, ürünlerin içerik ve işleyişlerinin karmaşıklaşması sonucu finansal okuryazarlığın önemi giderek artmıştır.

Bu çalışmada ortaöğretim düzeyi öğrenciler arasında mülakat ve anket yöntemleriyle finansal okuryazarlık düzeyleri saptanmaya çalışılmıştır. Elde edilen sonuçlara göre, finans noktasındaki bilginin okullar yoluyla değil, kulaktan duyma veya medya yolları ile geldiği, televizyondaki finans programlarında, temel düzey bilgiler verilmediği saptanmıştır. Hedef kitlenin finansal kavramlarla hayatında ilk kez karşılaştığı düşünüldüğünde, karmaşık olmayan, somut odaklı bilgileri sistematik olarak vermek en ideali olacaktır.

1. GİRİŞ

İnsan hayatında bireyin huzur içinde hayatını idame ettirebilmesinde en önemli etkenlerden birisi, alınan kararların finansal etkinliğidir. Bu kararlar küreselleşme etkisiyle bireyin karşılaştığı finansal ürünlerin çok çeşitli olması ve giderek bu ürünlere ait özelliklerin karmaşıklaşması bireyin alacağı finansal kararları zorlaştırmaktadır. Burada bireye gerekecek kazanım bu ürünlere ait edinilmiş bilgi, bu bilginin yanında finansal okuryazarlık becerisidir.

Son birkaç yılda yaşanan ekonomik çalkantılar bireyleri ve toplumu karar alırken daha dikkatli davranmaya itmiştir. Sahip olunan fonların doğru yatırım araçlarında değerlendirilmesi, tüketim zamanlaması ve kaynak bütçenin yönetimi gibi bir çok başlıkta riskler, getiriler ve maliyet unsurları gözden geçirilmedir. Buda ancak bireyin finansal okuryazarlık gelişimine bağlıdır [1].

Bireysel finansal okuryazarlığın etkisi sadece kişinin kendisi için değil tüm toplumun ekonomik refahı açısından da önemlidir. Ailede kazanılan para yönetimi becerisi eğitim ve tecrübeyle pekişerek tüm toplumun tüketim alışkanlığını etkilemektedir. Bu sebeple toplumsal refahın arttırılması bireylerin verdiği finansal kararların etkinliğine bağlıdır. Bireyler elde ettiği gelirlerin tamamını harcamazlar, bu doğrultuda tüketim ve tasarruf dengesini sağlamaları, finansal riskleri ve alternatifler arasında doğru seçimin yapılmasını finansal okuryazarlık bilgileri ile sağlayabilirler. Finansal okuryazarlık bilgisine sahip olan bireyler kredi kartı kullanımının, emeklilik planlarının yapılmasının ihtiyaç ve diğer kredilerinin kullanımının hangi zaman diliminde ve hangi finansal kuruluştan alınmasının daha avantajlı olduğunu tespit edebilir. Finansal okuryazarlık bilgisi yüksek olan bireylerin finansal riske maruz kalma seviyelerinin daha düşük olduğu söylenebilir. Çünkü sahip oldukları finansal bilgi ile daha rasyonel karar verebilirler.

Finansal okuryazarlık, temel ve ileri düzey finansal okuryazarlık olmak üzere iki farklı şekilde sınıflandırılmıştır. Temel finansal okuryazarlık; bireylerin faiz oranlarını anlaması, enflasyonun etkilerini kavraması ve risk çeşitliliğini algılaması şeklinde ifade edilmektedir. İleri düzey finansal okuryazarlık ise faiz oranlarının hesaplanması, bono fiyatları ve hisse senedi piyasasının değerlendirilmesi olarak tanımlanmaktadır (Durmuşkaya ve Kavas, 2018, s.926.). Yani temel finansal okuryazarlık için ekonomi bilimine hakim olması ve ekonomik gelişmeleri okuyabilmesi gerekmektedir. Bireyin risk ile getiri arasındaki ilişkinin birbirlerini nasıl etkilediğini, riskin çeşitlenlendirilmesi gibi temel düzeyde finansal bilgilere sahip olması gerekir [2].

Bu çalışmada Temel finansal okuryazarlık düzeyinin, orta öğretim öğrencileri tarafından algılanması ve kullanılabilirliği incelenmiştir. Bu öğrencilerin finansal okuryazarlık başarı düzeyi istatiksel olarak çıkarılmıştır.

2. LİTARATÜR TARAMASI

 Güler ve H. Tunahan, hanehalkının finansal okuryazarlık düzeyinin belirlenmesi ve demografik özelliklerin finansal okuryazarlık düzeyine etkisini incelemiştir. Ayrıca hane halkının finansal davranışlarını analiz etmiş, finansal okuryazarlık düzeyinin bireylerin borçlanma tasarruf davranışına etkisini ölçülmesini gerçekleştirmiştir. Yapılan analizler sonucunda hane halkının yarısından fazlasının düşük düzeyde finansal okuryazar olduğu, finansal okuryazarlık düzeyi ile demografik özellikler ve tasarruf davranışı arasında anlamlı ilişki olduğu tespit edilmiştir. Bunların yanı sıra finansal okuryazarlık düzeyi ile borçlanma davranışı arasında herhangi bir ilişki bulunamamıştır. Bu çalışmanın sonucunda hane halkının çoğunluğunun finansal okuryazarlığının düşük olduğu ve tasarruf davranışı üzerinde finansal okuryazarlığın etkili olduğunu ispatlanmıştır [3]

Ergün ve arkadaşları Finansal okuryazarlık kavramını bireylerin gelirlerini, birikim ve yatırımlarını doğru değerlendirip, bütçelerini yönetebilme yetkinliği olarak tanımlamışlardır. Finansal karar alma sürecinin basit olmadığı ve bireylerin bu konuda verdikleri kararların ekonomik sisteme etkilerinin gerek bireysel gerek ülke gerekse dünya ekonomisi açısından hayati öneme sahip olduğunu vurgulamışlardır. Çalışmalarında öğrencilerin finansal okuryazarlık düzeyleri ve finansal okuryazarlığın demografik özellikler ile ilişkili olup olmadığı, işletme bölümü öğrencileri örnekleminde araştırılmıştır. Çalışmalarının sonucunda öğrencilerin yalnızca temel düzeyde finansal okuryazar oldukları; öğrencilerin temel enflasyon bilgilerinin cinsiyetlerine, öğrenim süreçlerine ve ortalama aylık hane gelirlerine göre; borsanın temel işlevi bilgilerinin cinsiyetlerine göre; faiz oranlarının tahvil fiyatlarına etkisine ilişkin bilgilerinin öğretim şekillerine göre; hisse senedi çeşitlendirmesine ilişkin bilgilerinin cinsiyetlerine göre varlık çeşitlendirme bilgilerinin de aylık ortalama hane gelirlerine göre değiştiği gözlenmiştir [4].

Kılıç ve arkadaşları, Gaziantep Üniversitesi öğrencilerine yönelik yaptıkları araştırmada üniversite öğrencilerinin finansal okuryazarlık düzeyinin belirlenmesi amacıyla bir anket uygulanmıştır. Çalışmada üniversite öğrencilerinin finansal okuryazarlık düzeyleri farklı demografik özellikleri açısından incelenmiştir. Çalışma sonucunda öğrencilerin finansal okuryazarlık genel başarı düzeyi %48 olarak bulunmuştur. Erkek öğrencilerin finansal okuryazarlık düzeyi bayan öğrencilere göre daha yüksek çıkmıştır. Kredi kartı ve internet bankacılığı kullanımının okuryazarlık düzeylerinde etkili olduğu görülmüştür. Öğrencilerin finansal okuryazarlıkla ilgili en fazla bilgiye sahip oldukları alanın bireysel bankacılık konusu olduğu, en az bilgiye sahip oldukları alanın ise yatırım konusu olduğu gözlemlenmiştir. Ayrıca öğrencilerin güncel finans bilgileri konusunda daha fazla duyarlılığa sahip oldukları tespit edilmiştir [5].

1. METODOLOJİ

Finansal okuryazarlık kavramı, toplumun her kesiminden bütün bireyleri ilgilendiren önemli bir kavramdır. Bireyler ellerinde bulunan sınırlı kaynaklarla finansal anlamda maksimum fayda düzeyine ulaşmak istemektedir. Bunun için bireylerin finansal okuryazar olmaları gerekmektedir. Finansal okuryazar bireyler, temel finansal kavramları bilen, bütçelerini doğru şekilde yöneten, tasarruf yapma alışkanlığı edinen ve tasarruflarını doğru yatırımlar yaparak değerlendiren ve bilinçli harcama yapabilen kişilerdir. Finansal okuryazar bireyler hem bireysel finansal refaha hem de ülkelerin sürdürülebilir kalkınma ve ekonomik büyümelerine katkı sağlamaktadır [6]. Bu nedenle çalışmada, Etwinning projesi kapsamında, Kocaeli, Kastamonu ve Antalya illerinde ikamet eden farklı demografik özelliklere sahip orta öğretim öğrencilerini temsil eden örneklem kitlenin finansal okuryazarlık düzeylerini ölçmek, bütçe yapma alışkanlığına sahip olup olmadıklarını belirlemek ve finansal okuryazarlık düzeyi ile bütçeleme davranışı arasındaki ilişkiyi incelemek amaçlanmıştır. Bu amaca ulaşmak için kendilerine sözlü mülakat ile birlikte anket uygulanmıştır. Anket çalışmasına 40 öğrenci katılmıştır.

4. ANALİZ

Araştırmaya katılan kişilerin gelir dağılımlarının frekans ve yüzde dağılımı Tablo 1’de gösterilmiştir. Buna göre 40 katılımcıdan 33’ünün aylık geliri 15.000 e kadardır. Sair 7 kişinin aile geliri ise 15.000’den fazladır.

Tablo1. Ailenin gelir durumu nedir?

Araştırmaya katılan 40 katılımcıdan 38’i ‘Kredi Kartı Kullanıyor Musunuz?’ sorusuna ‘Evet’, 2’si ‘Hayır’ yanıtını vermiştir. Buna göre katılımcıların büyük çoğunluğu kredi kartı kullanmaktadır.

Tablo 2. Ailenin kredi kartı kullanımı

Ankete katılan öğrencilere “Birikim yapar mısınız?” Sorusu sorulmuştur. 40 kişinin 32 si birikim yaptığını belirtirken, yapmayanların sayısı ise 8 dir. Katılımcıların birikim yapma nedenleri sorulduğunda aşağıdaki cevaplar alınmıştır.

Gelecekte daha iyi bir yaşam, bu bir aile geleneği, tasarrufu çok severim, istediğim bir ürünü alabilmek için birikim yaparım, eğitim için biriktiriyorum, birikimlerimle aileme katkı sağlıyorum.

Tablo 3. “Birikim yaparmısınız?” sorusuna verilen cevapların frekansı ve yüzdesi

Katılımcılara ailelerinin aşağıdaki tasarruf araçlarından hangilerini kullandıkları sorulmuş ve şu cevaplar alınmıştır. En fazla kullanılan tasarruf araçlarının altın, yastık altı ve döviz olduğu görülmüştür.  En az kullanılanlar ise kripto para, tahvil bono emlak alımı ve hisse senedi şeklinde cevaplanmıştır.;

Katılımcılar birikimlerini % 27,5’i altına, %25’i dövize, %12,5’i yastık altına, u dövize, %3’ü vadeli mevduata ve hisse senedine yatırırken, %13’ü ise fikrinin olmadığını söylemiştir.

Tablo 4. Ailenin kullandığı tasarruf araçları

“Finansal terimlerden bildiklerinizi işaretleyiniz” sorusuna alınan cevaplar neticesinde döviz, altın, faiz, katılım hesabı ve kredi terimleri en fazla bilinirken, diğer terimlerin öğretilmesine ihtiyaç vardır.

Tablo 5. Finansal terimlerin bilinirlikleri

5. SONUÇLAR

Lise düzeyinde okuyan öğrenciliern finansal okuryazarlık seviyelerinin araştırılması anket yöntemi ile yapılmıştır. Analiz çalışmasından sonra elde edilen sonuçlar şu şekildedir.

1- Soru yöneltilen hedef kitle genelde varlıklı aile öğrencileridir. Dolayısıyla para yönetimi konusunda birikim beklenmektedir. Ancak cevaplar neticesinde çok bilgili olmadıkları anlaşılmıştır.

2- Ailelerin kredi kartı kullandıkları öğrenciler tarfından söylenmektedir. Dolayısıyla borçlanma eğilimleri vardır.

3- Öğrencilerin birikim yapma eğilimleri vardır. Ancak çoğunlukla kendi hayatına lazım olan materyalleri satın almak için bu birikimi yapmaktadırlar. Belli bir kesim ise ailesinie destek amaçlı birikim yapmaktadır.

4- Ailelerin kullandığı tasarruf araçları, genelde az getirisi olan riski az olan araçlardır. Hisse senedi veya FOREX gibi araçlara yönelim yok denecek kadar azdır.

5- Öğrencilerin finansal araçların kullanımı konusunda okullarda ciddi bir eğitime ihtiyaçları görülmektedir. Bu eksiklik yanlış bilgi edinilmesine yol açmadan, sistematik bir şekilde eğitim verilmelidir.

KAYNAKÇA

[1] Coşkun S., Üniversite Öğrencilerinin Finansal Davranış Ve Tutumlarının Belirlenmesi: Finansal Okuryazarlık Algıları Üzerine Bir Araştırma, İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi, 2016, Cilt: 5, Sayı: 7, Sayfa: 2257-2258

[2] Sönmez, Y. ve Kılıç, E, Finansal Okuryazarlık Düzeylerinin Belirlenmesine Yönelik Bir Araştırma: Kastamonu Üniversitesi Örneği, Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi SBE Dergisi, 2020, 10(2), 479-497.  DOI: 10.30783/nevsosbilen.676553

[3]  Güler E.,  Hakan Tunahan H., Finansal  Okuryazarlık: Hanehalkı Üzerine Bir Araştırma, İşletme Bilimi Dergisi (JOBS), 2017; 5(3): 79-104. DOI: 10.22139/jobs.323261

[4].  Ergün B., Şahin A. ve Ergün E., Finansal Okuryazarlık: İşletme Bölümü Öğrenceleri Üzerine Bir Çalışma, Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 2014, Cilt: 7 Sayı: 34

[5]Kılıç, Y., Ata, H.A., Seyrek, İ.H., Finansal Okuryazarlık: Üniversite Öğrencilerine Yönelik Bir Araştırma,  Muhasebe ve Finansman Dergisi, 2015

[6] Aydoğan, E., Türkiye’de Finansal Okuryazarlık Oranlarının İncelenmesi ve Finansal Okuryazarlığın Bütçeleme Davranışı Üzerine Etkileri: İstanbul İli Uygulaması,  2020, Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü İşletme Anabilim Dalı